II. CÂY ƯNG BẤT BẠC VÀ TÁC DỤNG THEO Y HỌC CỔ TRUYỀN:
Báo Sức Khỏe và Đời Sống:Theo Y văn cổ của Việt Nam và Trung Quốc, Ưng bất bạc có vị cay,đắng, tính ấm, quy vào các kinh can, tỳ, vị, có công năng: Trừ phong, lợi thấp, hoạt huyết thông lạc, lợi niệu, tiêu thũng; dùng để chữa trị các chứng viêm gan vàng da, viêm gan mạn tính

III NGHIÊN CỨU VỀ CÂY ƯNG BẤT BẠC
Ngày 29/5/2018 Báo Sức Khỏe & Đời Sống có đăng bài viết: “Ưng bất Bạc- Vị thuốc ngàn năm cho lá gan người Việt” để hiểu rõ hơn về cây Ưng bất bạc, tác dụng và những công trình nghiên cứu khoa học về cây Ưng bất bạc. Tôi xin trích toàn bộ bài viết này để mọi người cùng tìm hiểu:
“Ưng bất Bạc- Vị thuốc ngàn năm cho lá gan người Việt”
SKĐS – Theo Y văn cổ của Việt Nam và Trung Quốc, Ưng bất bạc có vị cay,đắng, tính ấm, quy vào các kinh can, tỳ, vị, có công năng: Trừ phong, lợi thấp, hoạt huyết thông lạc, lợi niệu, tiêu thũng; dùng để chữa trị các chứng viêm gan vàng da, viêm gan mạn tính
Sau khi Bộ Khoa học và Công nghệ thành lập Đề án “Hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo Quốc gia đến năm 2025”, gọi tắt là DA 844, trong đó có Dự án “Đánh thức tiềm năng dược liệu quý ngàn năm Ưng bất bạc, phát triển thành công sản phẩm bảo vệ và phục hồi tế bào gan” trên cơ sở 2 Bằng sáng chế số US8409632B2 của Cục sáng chế và nhãn hiệu thương mại Hoa Kỳ, Bằng sáng chế 409075 của Ủy ban khoa học công nghệ Đài Loan và giải thưởng “Nghiên cứu Trung y Dược Hứa Hồng Nguyên” của Đài Loan cấp năm 2012 cho Ts Ds Trần Đức Dũng, thì cây thuốc quý Ưng bất bạc lại được nhiều người trong và ngoài nước quan tâm.
Ưng bất bạc là loài cây nhỡ, thân có gai ngắn, lá kép lông chim hình mũi mác, mép lá khía răng cưa, tên khoa học là Zanthoxylum avicennae, thuộc họ Cam quít Rutaceae, là vị thuốc lâu đời ở Trung Quốc, được ghi trong “Thần Nông bản thảo” từ thời nhà Tần năm 221 trước công nguyên.
Quyển sách đầu tiên về Dược Thực vật này đã viết về Ưng bất bạc như sau : “Cây cối thường là nơi để các loài chim trú ngụ, là bạn của chim muông, cũng là nơi để chim làm tổ, sinh con, nhưng Ưng bất bạc (Ying Bu Bo) là loài cây rất đặc biệt, với nhiều sự kỳ lạ, cây này rất nhiều lá cứng, rậm rạp quanh năm, lá ngắn, gai lại sắc nhọn, khối lá trên cây như một “núi đao, biển kim”, làm cho chim không những không thể sinh sống mà còn sợ hãi. Chính vì vậy mà cây Ưng bất bạc còn có tên gọi khác là “Điều bất túc”, “Ô nha bất xí thụ”, “Ô bất túc”…
Ở Việt Nam gọi là Muồng truổng, Đơn gai, Truổng lá nhỏ, Sẻn đen, Sẻn quả ba cạnh, người Tày gọi là “Mạy khuống”, là vị thuốc chữa bệnh gan của dân tộc Tày, được người Tày ưa chuộng hơn so với những cây thuốc chuyên chữa bệnh gan khác như Mạy niếng, Mạy thập moong…
Các nhà thảo dược phương Tây cho rằng: Ưng bất bạc kích thích máu lưu thông đến các tổ chức bị đau cứng, tăng cường cung cấp oxy và chất dinh dưỡng, loại bỏ chất bẩn, tăng cường lượng máu cần thiết đến tứ chi.
Theo Y văn cổ của Việt Nam và Trung Quốc, Ưng bất bạc có vị cay,đắng, tính ấm, quy vào các kinh can, tỳ, vị, có công năng: Trừ phong, lợi thấp, hoạt huyết thông lạc, lợi niệu, tiêu thũng; dùng để chữa trị các chứng viêm gan vàng da, viêm gan mạn tính, vàng da phù thũng, thận viêm phù thũng, tổn thương do đòn đánh, eo lưng đau mỏi, viêm khớp phong thấp, vùng bụng đau, bạch đới, cảm mạo, đau họng, ho, sốt rét, ngoài ra còn có tác dụng hoạt huyết, giảm đau.
Có thể phối hợp với các vị khác để chữa trị các chứng : can thận hư tổn, phế vị táo nhiệt, khí âm lưỡng khuy, ứ huyết nội trở. Nếu can thận hư tổn thì phối với bài Tri bá địa hoàng thang ích thận dưỡng can, thanh nhiệt tả hỏa. Nếu phế vị táo nhiệt thì phối với bài Thương truật bạch hổ thang thanh nhiệt tả hỏa, sinh tân chỉ khát. Nếu khí âm lưỡng khuy thì phối với bài gia vị sinh mạch ẩm để ích khí dưỡng âm. Nếu ứ huyết nội thì phối với bài gia vị tứ vật thang để hoạt huyết hóa ứ. Trong “Lĩnh Nam Thảo dược chí” thì ghi, rễ Ưng bất bạc có công năng hóa thấp, khu phong, tiêu thủng, trừ hoàng đản, dùng để trị các chứng bệnh cổ chướng, viêm gan vàng da. Liều sử dụng cho cả 2 chứng viêm gan mạn và viêm thận thủy thủng là 1-2 lạng (tương đương 20 đến 30g) sắc uống.
Ưng bất bạc chứa nhiều alcaloid như dictamin, skimmianin, culantramin thuộc nhóm quinolin. Vỏ thân, vỏ rễ và lá chứa tinh dầu và các flavonoid quý như diosmin, avicin, avicenin, magnoflorin, hesperidin và nhiều chất khác thuộc nhóm Lignan, có cấu trúc hóa học gần giống silymarin rất đặc hiệu cho bệnh gan. Hesperidin trong Ưng bất bạc đã được chứng minh có tác dụng phục hồi, tái tạo tế bào gan, ngăn ngừa xơ gan, ung thư gan. Đã được các nhà nghiên cứu Ai Cập và Thái Lan chứng minh có khả năng chống oxy hóa tế bào gan, chống gốc tự do, ngăn ngừa tổn thương gan, viêm gan do hóa chất và thuốc tân dược trên mô hình COX1 và COX2, ngăn ngừa sự tạo thành colagen ở tế bào gan dẫn đến xơ gan và phòng ngừa gan nhiễm mỡ.
Diosmin có tác dụng làm giảm tổn thương tế bào gan do rượu, tăng cường chuyển hóa và đào thải ethanol, hạ men gan, tăng cường chức năng gan, cải thiện các chỉ số glucosa máu, cholesterol, ure máu và hạ các men gan như AST và ALT. Các lignan có cấu trúc phytoestrogen, nên có tác dụng chống oxy hóa, đào thải các gốc tự do mạnh, tái tạo các tế bào gan bị tổn thương. Tinh dầu trong Ưng bất bạc chủ yếu thuộc nhóm monoterpen và sesquiterpen, có hoạt tính kháng khuẩn mạnh, kích hoạt quá trình tự chết của tế bào ung thư gan.
Một nhà tiến sỹ dược học Việt Nam – TS Trần Đức Dũng đã dành 10 năm nghiên cứu tại Đài Loan trên mẫu Ưng bất bạc thu tại Nam Đàn Nghệ An và chứng minh được 4 nhóm tác dụng quan trọng của rễ Ưng bất bạc như : bảo vệ tổn thương tế bào gan do rượu và tân dược, kháng virus viêm gan B, hạ men gan và phục hồi các chức năng của gan, tác dụng diệt tế bào ung thư gan người HA22T của cao chiết Ưng bất bạc, thông qua cơ chế hoạt hóa protein PP2A, làm giảm sự phát triển của khối u, cao chiết Ưng bất bạc ức chế sự sản sinh ra tế bào ung thư HA22T và cao chiết Ưng bất bạc ức chế sự tăng sinh, khả năng xâm lấn và ức chế các tín hiệu di căn của tế bào HA22T thông qua hoạt hóa protein PP2A.
Ưng Bất Bạc chứa một sồ flavonoid quý như Hesperidine và Diosmin đem đến khả năng chống oxy hóa, chống tổn thương gan, công dụng phục hồi và bảo vệ tế bào gan sớm hiệu quả. ngăn ngừa xơ gan & ung thư gan.
Qua các nội dung đã tổng hợp, có thể rút ra một số kết luận về cây dược liệu quý chữa bệnh gan như sau: Ưng bất bạc là cây thuốc chữa bệnh gan truyền thống của nhiều nước từ hàng nghìn năm trở lại đây, ở Việt Nam còn là vị thuốc chữa bệnh gan nổi tiếng của dân tộc Tày với tên gọi Mạy khuống. Được nhiều cộng đồng của nhiều dân tộc dùng để chữa bệnh viêm gan vàng da, viêm gan mạn và đã được khoa học chứng minh có tác dụng bảo vệ và tái tạo tế bào gan bị tổn thương do rượu và hóa chất, hạ men gan, viêm gan virus B, khôi phục các chức năng của tế bào gan, ngăn ngừa sự tạo thành colagen trong tế bào gan và chống xơ gan.
Kết quả nghiên cứu trên Ưng bất bạc là một đóng góp rất quan trọng cho khoa học, nên đã được Cục sáng chế và nhãn hiệu thương mại Hoa Kỳ, Ủy ban khoa học công nghệ Đài Loan cấp bằng sáng chế, tặng giải thưởng “Nghiên cứu Trung Y dược Hứa Hồng Nguyên”, một giải thưởng uy tín của Đài Loan. Ngoài ra còn được Hội đồng khoa học Đại học Y Dược Trung Quốc- Đài Loan bình chọn Tiến sỹ tốt nghiệp xuất sắc năm 2012. Năm 2017 được Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đưa vào Đề án Hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo Quốc gia đến năm 2025.
Nguyễn Thượng Dong- Nguyên Viện trưởng Viện Dược liệu”
Ghí chú:
Bài viết này chỉ có giá trị tham khảo, khi dùng cây Ưng Bất Bạc cần tham khảo ý kiến của Dược sỹ để được tư vấn

Không những viết sách, chữa bệnh ông còn tổ chức cho nhân dân biết cách vệ sinh, phòng chống bệnh, dạy cho nhiều đệ tử và biến các chùa thành nơi chữa bệnh, góp phần bảo vệ sức khỏe cho nhân dân ngay từ làng, xã.
Do tài năng nổi bật trong y thuật, Tuệ Tĩnh bị đưa đi cống cho triều đình nhà Minh. Sang Trung Quốc, ông vẫn làm thuốc, nổi tiếng về chữa bệnh, được vua Minh phong là Đại y Thiền sư. Ông qua đời tại Giang Nam, Trung Quốc. Đến tận cuối đời, ông vẫn luôn đau đáu nỗi niềm một ngày được quay lại quê hương, thoát khỏi cảnh đất khách quê người. Khi ông mất, trên bia mộ đã khắc dòng chữ “Ai về nước Nam cho tôi về với”, khiến các sứ thần Việt Nam đời sau đến viếng mộ đều cảm thấy thương cảm.
2. TÁC PHẨM VỀ Y HỌC
Sống ở thời Trần, Tuệ Tĩnh đã soạn ra nhiều bộ sách như Nam dược thần hiệu và Nam dược chính bản, sau đổi tên thành Hồng Nghĩa giác tư y thư rất nổi tiếng và có ý nghĩa về lịch sử y học và văn học Việt Nam. Đáng tiếc là khi quân Minh sang xâm chiếm nước ta, chúng đã tịch thu hoặc phá huỷ hết sách vở, nên nguyên tác của các cuốn Dược tính chỉ nam và Thập tam phương gia giảm đều không còn nữa.
Các tác phẩm nói trên chỉ được người đời sau ghi chép lại theo truyền khẩu dân gian mà thôi. Bộ Hồng Nghĩa giác tư y thư của ông để lại gồm hai quyển, quyển Thượng gồm 590 tên vị thuốc Nam, và đặc tính của 220 vị thuốc Nam, viết bằng thơ Nôm theo lối Đường luật. Quyển Hạ viết về các lý luận âm dương ngũ hành sinh hoá vào con người trong tiết khí bốn mùa, sự ảnh hưởng và bệnh tật, cách điều trị lâm sàng.

3. Y ĐỨC:
Trong các tác phẩm của mình, Tuệ Tĩnh luôn nhắc nhở bản thân phải thương dân bệnh tật chết chóc, lo giữ nước vững bền, trước phải tìm thuốc chữa bệnh ở cây cỏ quanh mình, phổ biến một cách rộng rãi cho dân chúng biết và sử dụng.
Ghi nhớ tài năng của Tuệ Tĩnh, làng Văn Thái, xã Cẩm Văn, huyện Cẩm Giàng, Hải Dương, nơi thờ ông, có đôi câu đối: “Hoàng Giáp Phương Danh Đằng Bắc Địa, Thánh Sự Diệu Dược Chấn Nam Bang”, tạm dịch: “Thi Đậu Hoàng Giáp Tiếng Lừng Trung Quốc, Chữa Bệnh Thần Diệu Tài Quán Ở Nam Bang”.

II. ĐẠI DANH Y HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG (LÊ HỮU TRÁC)
1. TIỂU SỬ:
Hải Thượng Lãn Ông tên thật là Lê Hữu Trác (1720-1791), nguyên quán xóm Văn Xá, hương Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay là xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên), nên sau này, ông lấy biệt hiệu là Hải Thượng Lãn Ông, tức là Ông già lười quê ở trấn Hải Dương, phủ Thượng Hồng, không phải ông già lười trên biển như nhiều người nhầm.

Sinh ra trong một gia đình khoa bảng, có ông, bố, chú ruột đều đỗ cao, làm quan to ở thời vua Lê chúa Trịnh, nhưng khi ông trưởng thành thì gia cảnh đã suy sút. Lúc đầu ông gia nhập quân đội, nhưng ngoài 20 tuổi, người anh ở Hương Sơn mất, ông xin về quê nuôi mẹ già ở thôn Bàu Thượng, xã Tĩnh Diệm, huyện Hương Sơn, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay là xã Sơn Quang, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh) rồi cả đời gắn bó với nghề thuốc.
Danh tiếng của Hải Thượng Lãn Ông vang vọng khắp đất Hoan Châu. Khi Huy quận công Hoàng Đình Bảo vào trấn thủ Nghệ An, đã cho mời ông đến dinh để bắt mạch, chữa bệnh. Khi Huy quận công về Thăng Long, làm cận thần trong phủ chúa Trịnh, gặp lúc chúa Trịnh Sâm và Thế tử Trịnh Căn bệnh nặng, đầu năm 1782, đã tiến cử với chúa triệu ông về kinh đô chữa bệnh. Ông ở kinh đô gần một năm, ngoài chữa bệnh cho chúa còn chữa bệnh cho rất nhiều người, cho đến khi chúa Trịnh Sâm qua đời, ông mới xin được trở về quê.
2. TÁC PHẨM
Hải Thượng Lãn Ông cũng là một tác gia lớn của nền y học cổ truyền Việt Nam. Ông để lại nhiều tác phẩm lớn như Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển chắt lọc tinh hoa của y học cổ truyền, được đánh giá là công trình y học xuất sắc nhất trong thời trung đại Việt Nam.

Sau chuyến lên kinh đô chữa bệnh cho chúa Trịnh và thế tử, ông cũng để lại tập bút ký Thượng kinh ký sự, trong đó có ghi lại rất nhiều trường hợp chữa bệnh cho từng bệnh nhân, với chi tiết đơn thuốc, hiệu quả… Bộ sách này không chỉ có giá trị về y học mà còn có giá trị văn học, lịch sử, triết học.
Hải Thượng Lãn Ông có rất nhiều học trò giỏi. Có người học trò, thấy người bạn mình ở phủ Thượng Phúc (Thường Tín, Hà Nội ngày nay) say mê nghề thuốc, muốn về Hương Sơn thờ ông làm thầy mà phải chăm mẹ già nên chưa đi được, đã gửi tặng bạn bộ Y tông tâm lĩnh của thầy. Người bạn đọc sách, nghiền ngẫm cũng trở thành thầy thuốc có tiếng, nên đã lập linh vị thờ sống ông trong nhà. Trong chuyến lên kinh, Hải Thượng Lãn Ông có ghé qua thăm người học trò này để anh ta thỏa lòng mong ước.
3. Y ĐỨC:
Hải Thượng Lãn Ông (Lê Hữ Trác) viết rằng: “Tôi thường thấm thía: Thầy thuốc có nhiệm vụ bảo vệ mạng sống người ta; sự sống chết, điều họa phúc đều ở tay mình xoay chuyển, lẽ nào người có trí tuệ không đầy đủ, hành động không chu đáo, tâm hồn không khoáng đạt, trí quả cảm không thận trọng mà dám theo đòi bắt chước nghề y”.
Với ông, người thầy thuốc chân chính cần có tám chữ: Nhân, Minh, Đức, Trí, Lượng, Thành, Khiêm, Cần (biết quan tâm đến người khác, sáng suốt, đức độ, thông minh, rộng lượng, thành thật, khiêm tốn, chăm chỉ, chịu khó).
Đồng thời, ông cũng nhắc người thầy thuốc cần tránh mắc tám tội: “Lười, Keo, Tham, Dốt, Ác, Hẹp hòi, Thất đức”.
Trong Thượng kinh ký sự có câu chuyện minh họa rõ y đức của Lãn Ông. Đó là khi ông ở kinh đô Thăng Long chữa bệnh cho chúa Trịnh Sâm và Thế tử, một hôm, cùng lúc có vị tước hầu, người nhà của vị Quốc sư Tào quận công và bà vợ quan phủ Duy Tiên, người nhà vị Thượng thư, Văn quốc sư cùng đến mời đi thăm bệnh.
Ông nói: “Ngôi có tôn ti mà lễ có cấp bậc, các quan đều là đại thần trong nước hiện nay, một lúc cùng cho vời tôi, chẳng biết phải đến nơi nào trước, nơi nào sau. Xin quý hầu, quý bà xử định. Nhưng cả hai người đều vì tình chủ nhân mà kêu nài, ông mới nói:
“Người thầy thuốc lấy điều hoãn cấp (thư thả hay vội vã) làm trước sau. Thấy Tào quận công bệnh trầm trọng, lẽ tất nhiên là việc cấp. Phu nhân Văn quốc sư bị đau liên miên đã lâu, có cơ hoãn. Tôi xin trước hết đến với Tào quân công, ngày hôm sau sẽ đến thăm Văn quốc sư”. Nghe vậy, người nhà hai vị đại quan đều thấy thỏa đáng.